In verband met de militaire status, die pas in 1926 werd opgeheven, mochten er krachtens de zogenaamde Kringenwet rond de vesting alleen houten huizen worden gebouwd. Die waren namelijk snel te verwijderen (d.w.z. af te branden) als de vijand zich aandiende. Aangezien Naarden, onder de rook van Amsterdam, een erg aantrekkelijke vestigingsplaats was, werden er veel houten villa’s gebouwd. In totaal ongeveer 150. Het betreft volledig in hout uitgevoerde huizen waarvan het merendeel als geprefabriceerde woning of ‘bouwpakket’ uit Scandinavië en Midden- Europa werd geïmporteerd.

Romantiek en het prijskaartje

Deze belangstelling voor houten huizen sloot eveneens aan op de romantische periode aan het eind van de negentiende eeuw. Zij vormden uitgesproken representanten van de zogenaamde ‘chaletstijl’. Als we de vele houten vakantiehuisjes, vooral te vinden op de Veluwe, langs de kust en op de Waddeneilanden, buiten beschouwing laten, zijn er in totaal enkele honderden houten huizen in ons land gebouwd in een periode van ongeveer vijftig jaar (1880-1930). De meeste daarvan staan verspreid in het buitengebied, voornamelijk op de zandgronden en in het midden des lands. Vooral de grotere huizen werden als bouwpakket aangeleverd door fabrieken uit Noorwegen, Zweden, Duitsland en Oostenrijk. Een aantal van deze firma’s beschikte zelfs over Nederlandse vertegenwoordigers. Kennelijk verwachtten ze een aanzienlijk aantal houten huizen te kunnen verkopen. Gunstig daarbij was aanvankelijk de lage prijs. Door de economische crisis zakte de markt aan het begin van de jaren dertig in.

Uniek cultureel erfgoed

Het is opvallend dat in Haaksbergen, al dan niet toevallig, een aantal totaal van elkaar verschillende houten huizen is gebouwd. Daarmee beschikt de gemeente over een kleine staalkaart van houtbouw uit de periode 1850-1940. Hoewel het niet echt past in de regionale bouwtraditie, vormt het toch een bijzonder aspect van het plaatselijke cultureel erfgoed. De oudste houten systeembouwwoningen waren de jachthuizen die uit Noorwegen kwamen. In de kroondomeinen op de Veluwe staat het Aardhuis, één van de vroegste voorbeelden. Het Jachthuis van Van Heek in het Assinkbos (1895) is daar een vroege navolging van. Nadat het jarenlang een grauw en kommervol bestaan leidde, staat het er sinds kort weer patent bij in een fraaie okergele kleur. De later aangebrachte uitbreiding is in passende stijl uitgevoerd. In Het Lankheet staat Lillesjøen, een groot huis afkomstig uit Zweden. Het is in 1926 gebouwd door G.J. Van Heek . Het huis bestaat uit een hoog gedeelte met verdieping en een gedeelte zonder verdieping, beide onder een flauw grasdak.

Fazantstraat

Aan de Fazantstraat staat een aantal kleinere houten huizen, gebouwd door de firma Jordaan. Enkele daarvan zijn nogal aangetast, maar het huis op nummer 13, jarenlang de woning van de bekende locale historicus J.G.L. Overbeeke, verkeert nog vrijwel in oorspronkelijke staat. Het pand is als systeembouw uit Duitsland geïmporteerd en heeft de uitstraling van een ‘sprookjeshuis’. Door de vele karakteristieke details is het sfeerbepalend, zeker ook door de situering op de hoek van de Fazantstraat/Uitterhoevestraat.
Helaas dreigt het karakteristieke bouwwerk gesloopt te worden, omdat indertijd is verzuimd het op de monumentenlijst te plaatsen.

Noors huis

Aan de Enschedesestraat staat een groot Noors huis , dat vooral opvalt door de ver uitkragende drakenkoppen die onder de nok van het dak uitsteken. Louter door dit detail wordt de stijl van deze huizen ook wel ‘drakenstijl’ genoemd. Dat de bouw van houten huizen niet is opgehouden, bewijzen de naoorlogse panden die ook in Haaksbergen te vinden zijn. In de jaren zeventig kwamen de Finnhomes in zwang: lage houten bungalows met veranda’s. Een voorbeeld hiervan vinden we aan de Wiedenbroeksingel. In het buitengebied staat nog een aantal karakteristieke zomerhuisjes, o.a. een houten vakwerkhuisje met tentdak aan de Korenmolenweg. Verplaatsing als laatste redmiddel Omdat ze geen beschermde status hebben zijn helaas veel historische panden ‘vogelvrij’. Sloop is dan vaak onvermijdelijk. Gelukkig is er nog een ander redmiddel: verplaatsing van een pand naar een andere locatie. In Haaksbergen zijn hiervan diverse voorbeelden aanwezig. Zoals boerderij ‘De Karelskamp’ in het Park Groot Scholtenhagen en het Dievelaarsschuurtje

Dievelaarsschuurtje.

Wel moeten we ons goed realiseren dat dit een noodmaatregel is in geval alle andere mogelijkheden zijn uitgesloten. Met het verplaatsen van een gebouw wordt het uit haar historische context gehaald. Bovendien is het bouwtechnisch gezien een hele klus. Gelukkig zijn de technische mogelijkheden in de loop der tijd verbeterd. Het met de ondergang bedreigde huis aan de Fazantstraat 13 is er in 1922 weliswaar neergezet als een bouwpakket, toch blijft de reddingsoperatie een moeilijk karwei: Er moet een geschikte locatie worden gevonden, waarbij in veelgevallen aanpassing van het bestemmingsplan nodig is. Om een nieuwe toekomst tegemoet te kunnen zien dient het pand een nieuwe functie te krijgen. De conditie van een dergelijk oud object is nooit optimaal. Verplaatsing betekent dan vaak ook gedeeltelijke renovatie/restauratie.

Historische Kring in actie

Toch heeft de Historische Kring Haaksbergen het aangedurfd actie te ondernemen om dit karakteristieke pand te verplaatsen. Het betreft hier namelijk een object met voor Haaksbergen grote historische waarde. De overlevingskansen van ‘Fazantstraat 13’ zijn de laatste weken toegenomen. De gemeente Haaksbergen wil graag meewerken aan de realisering van de plannen. De financiële risico’s zijn echter nog niet gedekt. Sponsoren (groot of klein) uit de Haaksbergse gemeenschap zijn dan ook van harte welkom.

Tekst: Jan Willem van Beusekom en Clemens Wentink, foto’s: Henk Krooshof

Over de schrijver
Jan Willem van Beusekom (1954) groeide op in het houten huis ‘De Kroonenhof’ te Delden. Sinds zijn studie Bouwkunde in Delft doet hij onderzoek naar houten huizen in Nederland. Onder andere tijdens zijn werkzaamheden voor het Monumenten Inventarisatieproject (MIP) dat hij in Overijssel heeft uitgevoerd onder auspiciën van Het Oversticht. In dat kader deed hij op verzoek van de gemeente gedurende de winter van 1987-1988 een veel uitgebreider onderzoek naar de architectuur in Haakbergen.

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met het Historisch Centrum: 053-5742374.