Hoe anders is de 2e helft van de 19e eeuw, een periode van grote technologische vernieuwingen en de industriële revolutie. De uitvinding van de stoommachine zal de aanzet geven tot het ontstaan van een heel andere maatschappij. De macht van de elite neemt af en met de opkomst van het arbeiders-proletariaat komt het democratiseringsproces in een stroomversnelling. Ook de dominante positie van de Protestante kerk verdwijnt, het herstel van de Bisschoppelijke Hierarchie 1853 is een stap naar meer gelijkheid.

Het aangezicht van Nederland veranderde voorgoed. Dankzij de nieuwste technische ontwikkelingen ontwierpen ingenieurs en constructeurs talrijke industriële gebouwen en infra-structuren, waarbij nieuwe materialen gebruikt werden zoals: gietijzer, staal en gewapend beton. Ook in de woningbouw en kerkenbouw ontstonden nieuwe stijlen en technieken, waarbij oude bouwvormen in een nieuw jasje gestoken werden. De zogenaamde neo-stijlen. Neo-gothiek, neo-klassiek en neo-renaissance werden steeds meer toegepast. Voor het eerst kreeg het beroep van architect een officiële status en kwamen er bouwkundige opleidingen. Kenmerkend was dat bij deze professionalisering de Dienst Rijkswaterstaat een belangrijke rol speelde.
De architecten van Rijkswaterstaat ontwikkelden standaardontwerpen voor veel stations, stoom-gemalen vuurtorens, gevangenissen, postkantoren en zelfs kerken, vandaar de naam waterstaatsstijl.

Als wij het thema op Haaksbergen gaan betrekken zien wij dat de textielgeschiedenis een grote invloed heeft gehad op de ontwikkeling van ons dorp. Het voormalige houten huis Fazantstraat 13 is als theeschenkerij annex museum herbouwd op erve Oostendorp, de tegenwoordige recreatiehof ‘t Stien’nboer.
Dit karakteristieke industriële erfgoed symboliseert een stukje van het textielverleden van Haaksbergen en de plaats van de familie Jordaan daarin. Het erve Oostendorp behoorde bij de goederen van de Heerlijkheid Blanckenborgh, die oorspronkelijk eigendom waren van de Heeren van Ahaus. In 1850 was het erve eigendom van de familie Dievelaar, en de transactie hiervan vond ergens plaats tussen 1830 en 1850. In 1970 brandde de boerderij af, waarna de familie Scholten deze herbouwde en er een recreatiehof van maakte, met camping, zomerhuisjes, restaurant, speelgelegenheid en zwembad. In 1830 woonde de familie Wijlens er nog en de nazaten hebben nog altijd de bijnaam Oostendorp of Oostendarper. De familie Koppelman werd pas in de tweede helft van de 19e eeuw pachter.

Het ontstaan van “de theeschenkerij Jordaan” is de inspiratie geworden voor een omvangrijk project waarbij de textielgeschiedenis van Haaksbergen onderwerp is van studie en herwaardering. Deze uitgave dient een tweeledig doel. Het is een beschrijving van een route langs een groot aantal objecten, die “het textielverhaal” vertellen. Daarnaast geeft het boekje informatie over het thema van de Open Monumentendag 2010 “ De smaak van de 19e eeuw”. Een thema waarin de tijdgeest, de architectuur en de landgoederen beschreven worden. In het kader van het 40 jarig bestaan van de “Bomenstichting” besteden wij in deze route ook aandacht aan monumentale bomen in Haaksbergen.

Klassendag

Voor het eerst zal er ook een Open Monumenten Klassendag gehouden worden en wel op vrijdag 10 september a.s. Voor 2010 heeft de Landelijke Stichting Open Monumentendag een actie opgezet om met scholen deel te kunnemen. Het betreft dan met name de groepen 7 en/of 8 van het basisonderwijs. Voor die groepen is een lespakket ontwikkeld waarmee op de monumentendag een monument wordt bezocht en alles daaromheen op een leuke wijze wordt behandeld.
s’Morgens wordt op school tijdens een lesuur aandacht besteed aan het te bezoeken monument en s’middags gevolgd door een bezoek en een rondleiding. De verwerking cq afronding zal nog dezelfde dag, of eventueel op een later tijdstip, weer in de klas plaatsvinden. Het doel van de Open Monumenten Klassendag is om kinderen, doordat ze in schoolverband een bezoek aan een monument brengen, vertrouwd te maken met de term en betekenis van het monument. Dat wordt uitgedrukt in het besef dat een monument een gebouw kan zijn, het besef dat monumenten verschillende typen gebouwen kunnen zijn en het besef dat monumenten een verhaal hebben. Wat dus een basis kan zijn voor latere waardering voor monumenten en daarmee voor geschiedenis in het algemeen.
Daarnaast nemen kinderen hun kennis mee naar huis en zorgen op die manier voor verspreiding van de kennis over en aandacht voor monumenten en Open Monumentendag.

De scholen Op den Akker, Troubadour en Theo Scholte, met in totaal ca.180 leerlingen, hebben zich opgegeven en gaan op bezoek bij of de Pancratiuskerk aan
de Markt of een monumentaal herenhuis, respektievelijk het gemeentehuis en/of de Bonifatiuskerk aan de Veldmaterstraat.

De Monumentendag Haaksbergen is een gezamenlijke activiteit van de Monumentenraad en de Historische Kring van Haaksbergen. De start van deze ca. 14 km. lange fietstocht is de “theeschenkerij Jordaan” op de camping ’t Stien’nboer aan de Scholtenhagenweg 42 in Haaksbergen en de finish is in de grote zaal van de camping ’t Stien’nboer. Voorafgaand aan de start heeft u de mogelijkheid om een kijkje in het (nog niet geheel afgewerkte) theehuis te nemen.

Wij wensen U een prettig verblijf in “de theeschenkerij Jordaan” en een mooie tocht langs herinneringen aan het Haaksbergse textielverleden.

Jan Goorhuis namens de Monumentenraad en werkgroep Monumenten en Archeologie van de Historische Kring Haaksbergen.